Kenmerken van natuur, mens en organisatie als open en gesloten regelsystemen

De natuur kan worden opgevat als een (regel)systeem waarin de processen als vanouds gericht zijn op balans, evenwicht en duurzaamheid. Dat werkt op allerlei niveaus. Wie of wat de processen gericht houdt op de gewenste orde, hangt van het proces of het niveau af. De orde die een technologisch systeem kenmerkt kan op structureel verschillende manieren gerealiseerd worden. Niet alleen techniek schept orde. Ook levende wezens –of het nu om planten, insecten, varkens of mensen gaat– scheppen orde in hun omgeving, maar doen dat op een geheel eigen manier, op grond van hun eigen agenda.

Bij technologie denken we meestal het eerst aan de vernuftige apparaten die ons dagelijks leven omringen. Apparaten functioneren echter nooit op zichzelf. Een gsm is niets waard zonder een netwerk in de buurt, en maar weinig als er niemand is om op te bellen. Mobieltjes zijn een onderdeel van een technologisch systeem, dat uit veel meer bestaat dan de techniek alleen. Zonder gebruikers, beheerders, telefoonetiquette en sms-cultuur resteert een lading silicium en plastic. Sociale processen en technische interacties geven samen vorm aan dit systeem van mobiele communicatie. Mensen spelen meer rollen dan die van gebruiker.

Op deze site wordt in het artikel over organisatie-ontwikkeling een parallel getrokken tussen een gezond functionerend mens en een organisatie gericht op duurzaamheid. Zowel de mens als een organisatie gebruikt meer of minder (on)bewust een regelsysteem om zijn doelen op koers te houden. De kenmerken van dat regelsysteem worden op deze pagina met elkaar vergeleken. We verwijzen af en toe naar literatuur.

Levende wezens streven hun eigen agenda na

In Een kwestie van beheersing (het proefschrift van Bram Bos) wordt de theorie uitgewerkt dat de orde die een technologisch systeem kenmerkt op structureel verschillende manieren kan worden gerealiseerd. Niet alleen techniek schept orde. Ook levende wezens –of het nu om planten, insecten, varkens of mensen gaat– scheppen orde in hun omgeving, maar doen dat op een geheel eigen manier, op grond van hun eigen agenda. Van die orde kunnen we bewust gebruik maken in het ontwerp van technologische systemen, maar dat gaat niet vanzelf. De interesse van een levende wezen loopt immers niet altijd synchroon met die van het systeem.
In de landbouw is dat goed te zien. Het boek bespreekt de rol van varkens, virussen en boeren in de varkenssector aan de hand van de varkenspest-epidemie van 1997, die als een systeemcrisis kan worden opgevat. De rol van planten, insecten, boeren en grote multinationals komt naar voren in een analyse van de diverse manieren waarop met ongewenste organismen op akkers en in kassen kan worden omgegaan.
Of levende wezens bijdragen aan de orde die wij wensen, of er juist afbreuk aan doen, hangt af van structurele keuzes die we zelf maken.

Tot zover de natuur, terug naar de mens en de zelf gecreëerde omgeving, de organisatie van bijvoorbeeld een bedrijf. Een organisatie die gericht is op een gezonde bedrijfsvoering heeft de volgende kenmerken als regelsysteem:

• Invoer vanuit de omgeving van, doorvoer van en uitvoer naar de omgeving van materie, energie en informatie.

• Invoer van materie, energie en informatie: machines, geld, energie, grondstoffen en halffabrikaten worden ingevoerd. Er worden mensen aangetrokken, die arbeidskracht, denkvermogen en creativiteit inbrengen. Daarnaast heeft de organisatie informatie nodig. Externe informatie over maatschappelijke ontwikkelingen in het algemeen en over in- en verkoopmarkten in het bijzonder; interne informatie om te kunnen plannen, de voortgang te controleren en eventueel bij te sturen

Een mens leest en kijkt media en voert overleg met vrienden en deskundigen.

In zichzelf luistert hij naar signalen van zijn lichaam. Als hij honger krijgt, gaat hij eten. Als hij moe wordt, gaat hij rusten.

• Doorvoer van materie, energie en informatie. Door menselijke vermogens met de overige hulpbronnen en met interne en externe hulpbronnen te combineren, komen in transformatieprocessen produkten en diensten tot stand die aan de uitvoerzijde op markten worden afgezet. Hiervoor zijn organisatie en leiding onmisbaar.

• Uitvoer van materie, energie en informatie. Door het transformatieproces worden diverse uitvoerstromen voortgebracht, die de organisatie aan het einde van het proces verlaten.

• Cycli van activiteiten: een herhaling van de activiteitencyclus is mogelijk dankzij de uitvoer van geproduceerde goederen of diensten. De opbrengst hiervan stelt de organisatie in staat meer of andere grondstoffen, arbeid en machines aan te schaffen.

• Negatieve entropie: het tegengaan van desorganisatie door meer energie in te voeren dan te verbruiken (bijv. aanhouden van voorraden aan in- en uitvoerzijde, enige overcapaciteit van personeel en het vormen van reserves).

• Negatieve feedback: signaleren van afwijkingen t.o.v. gestelde doelen, door invoer van informatie over eigen functioneren in relatie tot de omgeving. Via besturingsmechanismen kan men proberen deze afwijkingen weer te corrigeren.

• Zelfhandhaving in dynamisch evenwicht: in open systeem blijft altijd een bepaalde verhouding tussen de verschillende componenten bestaan. Voor behoud van het systeem kan groei of het aanhouden van veiligheidsmarges noodzakelijk zijn.

• Differentiatie: m.n. arbeidsverdeling en -verbijzondering van de te vervullen functies.

• Equifinaliteit: mate waarin hetzelfde einddoel vanuit verschillende beginvoorwaarden en langs diverse wegen kan worden bereikt. Wordt minder als er beslissingen worden genomen over het einddoel en de weg waarlangs dit moet worden bereikt én als een organisatie reguleringsmechanismen inbouwt om activiteiten te leiden en te sturen.

Hormonen als dirigent van het lichaam

Een muzikaal meesterwerk staat of valt bij de inspanning en het overzicht van de dirigent. Hij weet wie hij op welk moment moet inzetten om het juiste effect te bereiken. Hij houdt overzicht en weet hoe er samenhang ontstaat. Zo is het ook in uw lichaam. Alle organen, zoals de maag, de lever, de hersenen en de spieren werken samen om een fantastisch muziekstuk neer te zetten: uw gezonde evenwicht, waarmee u in staat bent dagelijks goed te functioneren. Het hormoon treedt op als dirigent om dit samenspel tussen de verschillende organen te coördineren. Maar wat nu als de dirigent het laat afweten? Hormonen worden afgescheiden door klieren en zoeken daarna hun weg naar organen via de bloedbanen en andere lichaamssappen. Er zijn verschillende klieren in het menselijk lichaam die hormonen 'op weg' sturen, zoals de schildklier, de alvleesklier en de bijnieren. De samenwerking tussen deze afzonderlijke klieren, het endocriene systeem, is erg belangrijk want dat bepaalt de kwaliteit van de uitvoering. Als het hormoon op de plaats van bestemming is aangekomen wordt er een signaal naar dat orgaan afgegeven, waardoor dat orgaan voor het beoogde effect zorgt. Dat wordt de hormonale werking genoemd. Het kan voorkomen dat de dirigent helemaal niet aanwezig is, dan noemt men dat een hormoondeficiëntie. Is er te weinig van een bepaald hormoon aanwezig, dan spreken we van hormooninsufficiëntie. De mate van verstoring wordt bepaald door de mate van afwezigheid van een bepaald hormoon. Een deficiëntie kan dus enige tijd bestaan zonder dat het endocriene systeem volledig misloopt. Wordt het echt noodzakelijk om de dirigent een handje te helpen omdat het orkest volledig de kluts kwijt is, dan kunnen hormoontekorten worden aangevuld met tabletten of injecties met de betreffende hormonen.

Damasio's stelling is dat emoties manifestaties zijn van lichamelijke reacties op gebeurtenissen binnen en buiten het lichaam. Met spannende casestudies toont hij aan dat zulke emoties automatisch gepaard gaan met gevoelens, vrolijke, verdrietige of welke aan ook. De auteur laat vervolgens zien dat deze eenheid van lichaam en geest ons in het leven houdt, en ook zorgt voor onze culturele prestaties. Waar Damasio in De vergissing van Descartes afrekende met Descartes' scheiding tussen lichaam en geest, komt hij in dit boek tot de verrassende ontdekking dat Spinoza beide weer verenigde en intuïtief de belangrijke rol van emoties vermoedde in het overleven van de menselijke soort en in cultuur.

Uw hormonen in balans

Fervers-Schorre, B.